Verðbólgan hefur verið viðvarandi á Íslandi undanfarin ár. Verkalýðshreyfingin reyndi að rjúfa þann vítahring vorið 2024 með því að skrifa undir hófsamar launahækkanir í þeirri von að fyrirtækin og hið opinbera myndu ganga í takti. Það virðist hafa verið draumsýn. Stórfyrirtækin og hið opinbera, aðilar sem hefðu átt að ganga á undan með góðu fordæmi, hafa þvert á móti haldið verðbólgunni uppi með ótímabærum verð- og gjaldskrárhækkunum. Að óbreyttu stefnir í að forsendur kjarasamninga verði brostnar í haust þegar til endurskoðunar kemur. Forsendurnar miða við 4,7% en verðbólgan er nú skriðin aftur upp fyrir 5%. Þá er ljóst hvert stefnir.

Veitur sem eru í opinberri eigu hafa hækkað fastagjald hitaveitu um tæplega 50% á einu ári. Hækkun á notkunargjaldi hitaveitu og fastagjaldi rafmagns hefur hvort um sig verið rétt liðlega 10%. Þessar hækkanir renna beint inn í verðbólguna. Hækkanir vörugjalda um áramótin höggva í sama knérunn og fyrirhugaðar breytingar Reykjavíkurborgar á leikskólagjöldum virðast ætla að hafa sömu áhrif. Í könnun á meðal félagsmanna FIT, sem birt er í þessu blaði, kemur skýrt fram að félagsfólk sér fram á hækkun leikskólagjalda.

Stórfyrirtæki maka krókinn

En ábyrgðin liggur ekki eingöngu hjá hinu opinbera. Stórfyrirtæki landsins hafa einnig lagt sitt af mörkum – því miður á rangan hátt. Olíufélögin hafa aukið álagningu sína á dropanum og látið hjá líða að skila lækkandi heimsmarkaðsverði á olíu til neytenda. Á sama tíma hafa stórar verslunarkeðjur, til dæmis Hagar (sem eiga Skeljung) og Festi (sem eiga N1), tilkynnt um frábæra afkomu á síðasta ári. Fyrirtækin sem selja heimilunum í landinu nauðsynjavörur hafa ekki skilað styrkingu krónunnar til neytenda í formi lægra vöruverðs, eins og eðlilegt væri. Bankarnir, flestir í opinberri eigu, maka krókinn sem aldrei fyrr.

Það er alveg ljóst að tíminn er senn á þrotum og útlit er fyrir að kjarasamningar bresti í haust. Verðbólgan virðist vera á uppleið og varðhundar hennar láta engan bilbug á sér finna. Launafólk getur ekki til lengdar setið eftir án launahækkana sem halda í við verðlag. Því miður blasir við að launafólk þarf að fara með aðra nálgun inn í næstu kjaraviðræður. Verkalýðshreyfingin getur ekki ein og sér axlað ábyrgðina á stöðugleika í efnahagslífinu. Stjórnvöld og stjórnendur stórfyrirtækja verða að opna augun.

Eins og ég hef áður fjallað um hefur OECD sýnt fram á að húsnæðisverð á Íslandi hefur hækkað langt umfram byggingakostnað. Raunverð fasteigna hefur nær tvöfaldast frá 2015, sem er miklu meira en í samanburðarlöndum. Þrátt fyrir að nú hafi aðeins hægt á verðhækkunum er íbúðaverð enn fullþanið þegar horft er til kaupmáttar og getu ungs fólks til að komast inn á fasteignamarkaðinn. OECD benti í fyrra á að þessi þróun væri ekki sjálfbær og að stjórnvöld yrðu að bregðast við með því að auka framboð húsnæðis á viðráðanlegu verði og auka aðgengi að byggingarlóðum. Það er ekki eftir neinu að bíða.

Takk fyrir þátttökuna

Ég vil nota þetta tækifæri og færa félagsfólki þakkir fyrir afar góða þátttöku í kjarakönnun FIT, sem lögð var fyrir í haust, og orlofskönnun fyrir árið 2025 sem var gerð núna í janúar. Það er afar ánægjulegt að sjá hversu mikil ánægja ríkir með orlofshús félagsins. Við kölluðum eftir ábendingum frá félagsfólki um hvað betur mætti fara og fengum fjölmargar gagnlegar athugasemdir. Vinna við að greina þær er þegar hafin, með það að markmiði að bæta þessa þjónustu enn frekar. Þátttaka félagsfólks í könnunum er ein mikilvægasta endurgjöf sem félagið fær.

Leiðarinn birtist fyrst í Fréttabréfi FIT, janúar 2026.