„Við sjáum það í tölunum, nú síðast fyrir árið 2025, að nemum í iðngreinum hefur fjölgað mjög mikið, 980 manns luku sveinsprófi í fyrra í samtals 31 iðngrein,“ segir Ólafur Jónsson forstöðumaður Nemastofu.

Verkefni Nemastofu atvinnulífsins er að stuðla að fjölgun faglærðs starfsfólks í atvinnulífi, m.a. með því að fjölga fyrirtækjum og iðnmeisturum sem bjóða nemum vinnustaðanám, efla kennslu og þjálfun iðnnema á vinnustað og almennt stuðla að auknum gæðum í iðnnámi.

Markmiðin eru meðal annars að hvetja fyrirtæki til að bjóða fram vinnustaðanám, hafa yfirsýn yfir fjölda nema í slíku námi, bjóða fræðslu og þjálfun til iðnmeistara sem taka á móti nemum og kynna iðn- og starfsnám og fjölbreytt störf í iðnaði.

Nemastofa atvinnulífsins er í jafnri eigu Iðunnar og Rafmenntar fyrir hönd fyrirtækja og félagsmanna sem standa að viðkomandi félögum. Ólafur rifjar upp að Nemastofa atvinnulífsins hafi verið stofnuð í apríl 2021 í kjölfar þess að reglugerð um vinnustaðanám var breytt. Þá hafi ferilbókin verið tekin upp og formleg skráning á fyrirtækjum, sem höfðu heimild til að bjóða vinnustaðanám, hófst. „Stjórnir þessara félaga lögðu til að Nemastofa yrði stofnuð og við gerðum í upphafi almennan samning við barna- og menntamálaráðuneytið, sem nú hefur breyst í verkefnasamning,“ útskýrir Ólafur.

Fjölgun faglærðra er meginverkefnið

Helsta viðfangsefnið er eins og áður segir að stuðla að fjölgun faglærðs fagfólks á vinnumarkaði og taka þátt í kynningum á iðn- og starfsnámi, sérstaklega fyrir grunnskólanema og nemendur í framhaldsskólum. Einnig er markmiðið að efla og styðja við fyrirtæki sem taka við nemum með fræðslu, kynningum o.þ.h. „Svo erum við líka með markmið um að auka samstarf milli framhaldsskóla, meistara og fyrirtækja og miðla upplýsingum um menntatölfræði iðnnáms,“ segir Ólafur.

Fram til þessa hefur ekki verið haldið utan um tölfræði um fjölda nemenda í öllum iðngreinum þegar kemur að vinnustaðanámi að sögn Ólafs. Hann segir til dæmis athyglisvert að rýna í þær tölur eftir landshlutum. „Þótt fjöldinn sé mestur hér á höfuðborgarsvæðinu eru Austurland, Norðurland eystra og Vestfirðir með flesta nemendur sem hlutfall af mannfjölda. Þar eru hlutfallslega fleiri í iðnnámi. Þessi staða er svipuð í öðrum höfuðborgum á Norðurlöndunum. Ef til vill eru atvinnumöguleikarnir meiri fyrir iðnlært fólk í minni samfélögum,“ segir hann.

Ólafur spáir því að stutt sé í að þúsund manna múrinn verði rofinn þegar kemur að sveinsbréfum á ársgrundvelli. Fækkun sé ekki í kortunum. Hann nefnir líka að sjaldan eða aldrei hafi fleiri innritast í framhaldsskóla en í fyrra. Árgangarnir sem séu á leið í framhaldsskóla núna séu mjög fjölmennir.

Skortur á nemaplássum

Það sem staðið hefur enn meiri fjölgun í iðnnámi fyrir þrifum er skortur á plássi í skóla. Undanfarin ár hefur þurft að vísa mörgum áhugasömum nemendum sem vilja læra iðnnám frá skólum vegna plássleysis. Ólafur nefnir einnig að framhaldsskólarnir taki ekki endalaust við. Hann segir að Nemastofan hafi sérstakan áhuga á afdrifum þess hóps 20 ára og eldri sem hefur fengið synjun um iðnnám. Mikilvægt sé að mæta þeim hópi með úrræðum eða leiðum til náms.

Hann segir að erfitt hafi reynst að fá tölur um þennan hóp, hversu margir verði fyrir þessu. „Við vitum núna hve margir eru í námi framhaldsskóla og í vinnustaðanámi og hve margir ljúka sveinsprófi. Við höfum líka áhuga á að fá upplýsingar um hversu mikið félagsfólki í stéttarfélögum iðnaðarmanna hefur fjölgað á síðustu árum og greina nýliðun í einstaka starfsgreinum. Við þurfum að vinna þær upplýsingar í samstarfi við stéttarfélögin. Við viljum einnig geta lagt mat á hver þörfin er fyrir iðnmenntað starfsfólk. Við höfum séð að þörfin frá atvinnulífinu er meiri en skólarnir hafa ráðið við. Fjölga þarf faglærðu fólki,“ segir Ólafur sem bætir við að tækifæri liggi í því þegar nýr tækniskóli rísi í Hafnarfirði.

Kvöld- og helgarskóli vega þungt

Nemendum í iðnnámi hefur fjölgað býsna mikið undanfarin ár, þrátt fyrir að enn vanti pláss. Ólafur segir að aukninguna megi að mestu leyti rekja til aukins framboðs náms á kvöldin, um helgar og með skipulegu dreifnámi. Hann nefnir Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra og byggingadeildina í Verkmenntaskólanum á Akureyri, Fjölbrautaskóla Suðurnesja og á Selfossi sem dæmi. „Fjölgun iðnnema í framhaldsskólum er tengd þessu sveigjanlega kennsluformi. Þetta hefur komið sér mjög vel fyrir marga,“ segir hann og nefnir þá sérstaklega sem stunda vinnu samhliða námi. Á móti komi að í kvöldnámi hafi reynslan sýnt að þeir nemendur eru ekki endilega allir ákveðnir í að starfa við fagið í framtíðinni. „Hinir ættu að vera í forgangi,“ segir Ólafur.

En hvernig má leysa skort á nemaplássum? Ólafur segir að þegar skýrari mynd fæst á færniþörf í atvinnulífinu sé hægt að eiga markvissara samtal við menntamálayfirvöld og iðnfyrirtækin.

Hann segir áhugavert að rýna í tölur um brottfall úr iðnnámi. Tölurnar sýni að brotthvarf drengja úr iðnnámi sé meira hlutfallslega en stúlkna. Um 30% drengja hættu í námi en 15% stúlkna. Upplýsingar um brottfall nema eru hins vegar ekki uppfærðar og segir hann að þetta séu gamlar tölur frá Hagstofu Íslands. Það er eflaust engin einföld skýring á brottfalli nema. „Við vitum heldur ekki alveg hvað verður um þá sem hætta,“ segir hann.

Vilja ná til stúlkna

Kynjaskipting í ýmsum iðngreinum er mjög ójöfn. Nemastofa vill sporna við þessu og stendur núna í vor fyrir átaki, í samstarfi við barna- og menntamálaráðuneytið, sem miðar að því að kynna mannvirkjagreinar sérstaklega fyrir ungum stúlkum. Til stendur að heimsækja stúlkur í 7. bekk grunnskóla og bjóða þeim að taka þátt í vinnustofum og í vinnustaðaheimsóknum. „Við hittum fyrstu hópana í mars en um er að ræða beina og milliliðalausa kynningu, til að freista þess að kveikja hjá þeim áhuga,“ segir hann.

Hann segir einnig mikilvægt að taka samtal við konur í iðngreinum og velta fyrir sér kynjavinklinum. Dæmi séu um iðngreinar þar sem kynjahlutföllin hafi breyst hratt. Áður fyrr hafi til dæmis bakarar nánast eingöngu verið karlar en nú séu konur í meirihluta. „Í bílamálun og bílgreinum er konum einnig að fjölga mikið. Á sama tíma eru aðrar greinar mjög lokaðar hvað þetta varðar og við þurfum að komast til botns í því.“ Hann nefnir þar rafvirkjun og húsasmíði sem dæmi. Þótt stúlkum í þessum greinum hafi fjölgað hafi drengjum fjölgað meira.

Fyrirtækin leggi mikið af mörkum til námsins

Alþingi hefur að undanförnu haft til meðferðar frumvarp um vinnustaðanám. FIT hefur mótmælt efnisatriðum frumvarpsins harðlega, bæði í umsögn og í fjölmiðlum og segir að grafið sé undan vinnustaðanámi.

Ólafur segir að helstu gagnrýnisraddirnar á frumvarpið hafi m.a verið þær að skólarnir væru að hlutast til um framkvæmd vinnustaðanáms. Vinnustaðanám hefði alltaf verið á forræði atvinnulífsins en ekki skólameistara eða kennara í framhaldsskólum. „það skiptir mjög miklu máli í þessu samhengi að það sé skilningur á að þarna leggja fyrirtækin mikið af mörkum og bera ábyrgð á framkvæmd vinnustaðanáms,“ segir Ólafur sem vonast til að tekið verið tillit til athugasemda við meðferð frumvarpsins.

Viðtalið birtist fyrst í Fréttabréfi FIT, í janúar 2026.